Voor, tijdens en na de zwangerschap zijn er verschillende factoren die (extra) druk kunnen leggen op de mentale gezondheid van (toekomstige) ouders.
Mentale klachten, zoals stress, angst, somberheid of depressie, hebben invloed op het welzijn van ouders en op de ontwikkeling van het kind. Het bevorderen van mentaal welbevinden van (toekomstige) ouders en het zoveel mogelijk voorkomen van mentale problemen is daarom van belang, zowel voor de (toekomstige) ouder als voor het kind.
Mentale gezondheid is meer dan de afwezigheid van psychische aandoeningen. Het gaat om hoe mensen zich voelen, omgaan met uitdagingen en in balans blijven tijdens grote veranderingen in hun leven.
Rond een zwangerschap kunnen (toekomstige) ouders te maken krijgen met stress, zorgen, slaapproblemen, gevoelens van overbelasting, angstklachten, somberheid of depressie. Ook kunnen onzekerheid, relationele spanningen, financiële zorgen, ingrijpende levensgebeurtenissen of een gebrek aan sociale steun invloed hebben op het mentaal welbevinden.
Juist voor mensen in een kwetsbare situatie staat de mentale gezondheid vaak extra onder druk. Bijvoorbeeld wanneer er sprake is van bestaansonzekerheid, schulden, een beperkt sociaal netwerk, huisvestingsproblemen, laaggeletterdheid, discriminatie of zorgen over verblijfstatus en toekomstperspectief. De stapeling van dergelijke omstandigheden kan de draagkracht van (toekomstige) ouders verminderen en het risico op mentale klachten vergroten. Klachten kunnen tijdelijk en mild zijn, maar ook ernstiger vormen aannemen en langdurig aanhouden.
Genoeg aandacht voor mentale gezondheid helpt om problemen vroegtijdig te signaleren, het welbevinden van (toekomstige) ouders te versterken en een gezonde ontwikkeling van kinderen te ondersteunen.
Eén op de vijf vrouwen kampt met depressieve klachten na de zwangerschap. Saskia was één van hen en vertelt haar verhaal. “Je zou verwachten dat professionals in de geboortezorg goed weten waar ze op moeten letten en tijdig ingrijpen. Maar dat is lang niet altijd zo.”
Mentale gezondheid gaat niet alleen over het signaleren en behandelen van psychische klachten. Juist ook preventief leren omgaan met stress is belangrijk.
Stress hoort bij het leven en is niet per definitie ongezond. Stress is een natuurlijke en zelfs functionele reactie van het lichaam op uitdagingen; kortdurende stress kan ons helpen alert te zijn, te leren en ons aan te passen aan nieuwe situaties. Problemen kunnen ontstaan wanneer stress langdurig aanhoudt en herstel onvoldoende mogelijk is. Dan kan chronische stress ontstaan, met gevolgen voor zowel de lichamelijke als mentale gezondheid.
Voor een Kansrijke Start is het daarom belangrijk om niet alleen risicofactoren te verminderen, maar ook beschermende factoren te versterken. Denk aan sociale steun, een sterk netwerk, betekenisvolle relaties, voldoende praktische hulp, het ontwikkelen van effectieve copingvaardigheden en het versterken van veerkracht. Door hier vroegtijdig op in te zetten, kunnen mentale problemen worden voorkomen, verminderd of beperkt.
De cijfers zijn afkomstig uit de Monitor Mentale Gezondheid en Zwangerschap 2023 van het Trimbos-instituut. Hiervoor vulden 1.212 vrouwen met een kind jonger dan 2 jaar, geworven via consultatiebureaus, een vragenlijst in over hun mentale gezondheid vóór, tijdens en na de zwangerschap. En uit het kennisdossier Zwangerschap en depressie, Trimbos-instituut.
Mentale gezondheid van ouders en kinderen is nauw met elkaar verbonden. Wanneer ouders langdurig stress ervaren of psychische klachten ontwikkelen, kan dit gevolgen hebben voor het dagelijks functioneren, de relatie met hun partner en de omgang met hun kind.
De effecten kunnen al tijdens de zwangerschap zichtbaar zijn. Zo hangt mentale problematiek samen met een verhoogd risico op vroeggeboorte, een lager geboortegewicht en problemen in de ouder-kindrelatie. Ook kan het invloed hebben op de hechting. Het hechtingsproces begint al tijdens de zwangerschap en vormt een belangrijke basis voor de sociale, emotionele en cognitieve ontwikkeling van een kind.
De gevolgen kunnen bovendien lang doorwerken. De invloed van mentale klachten en hechting op de ontwikkeling van een kind kan doorlopen in de adolescentie en volwassenheid. Aandacht voor mentale gezondheid is daarom niet alleen van belang voor de ouder van vandaag, maar ook voor de kansen van het kind in de toekomst.
Mentale problematiek kan leiden tot langdurig en ernstig lijden voor (toekomstige) ouders, gezin en kind door:
Niet alle stress is schadelijk. Korte, alledaagse spanning kan kinderen juist helpen om veerkracht te ontwikkelen. Wanneer stress echter langdurig aanhoudt en er onvoldoende steun of herstel mogelijk is, kan sprake zijn van chronische stress. Dit kan de ontwikkeling van een kind verstoren en later in het leven samenhangen met lichamelijke en psychische gezondheidsproblemen.
De eerste 1000 dagen zijn een cruciale periode voor de ontwikkeling van de hersenen. Daarom is het belangrijk om stress zoveel mogelijk te verminderen en beschermende factoren te versterken, zoals een veilige omgeving, sociale steun en sensitief ouderschap.
Bekijk de video en de achtergrondinformatie over Early Life Stress en ontdek wat professionals en coalities kunnen doen om stress te signaleren en te verminderen.
Inzicht in lokale cijfers helpt om prioriteiten te stellen en gerichte samenwerking vorm te geven. Op Monitor Eerste 1000 dagen Deze link opent in een nieuw tabblad staan o.a. cijfers over psychische problematiek op lokaal, regionaal en landelijk niveau. Te zien is bijvoorbeeld:
De cijfers over psychische problematiek zijn beschikbaar in drie fases: voor en tijdens de zwangerschap en na de geboorte.
Mentale gezondheid van (aanstaande) ouders is een belangrijk onderdeel van een kansrijke start voor ieder kind. Ouders geven aan dat zij verwachten dat professionals aandacht hebben voor hun mentale gezondheid. Toch blijft mentale gezondheid vaak onbesproken. Soms uit schaamte, omdat ouders denken dat klachten erbij horen of omdat professionals het lastig vinden om hierover het gesprek aan te gaan.
Een lokale of regionale aanpak helpt om mentale gezondheid structureel onderdeel te maken van de ondersteuning aan gezinnen. Coalities Kansrijke Start kunnen bijdragen aan een gezamenlijke aanpak waarin mentale gezondheid vroegtijdig wordt gesignaleerd, bespreekbaar gemaakt en passend wordt ondersteund. Door samenwerking tussen gemeenten, geboortezorg, jeugdgezondheidszorg, GGZ en het sociaal en informeel domein ontstaat een netwerk waarin ouders sneller de juiste ondersteuning krijgen.
Als coalitie kun je hieraan bijdragen door:
Door samen te werken aan mentale gezondheid in de eerste 1000 dagen kunnen coalities bijdragen aan veerkrachtige ouders, gezonde gezinnen en optimale ontwikkelkansen voor kinderen.
Organiseer in en met jouw coalitie Kansrijke start een mentaal gezonde start en maak hierbij gebruik van de toolkit Mentaal Gezonde Start ontwikkeld door Trimbos.
Ouders geven hun kinderen het liefst alle aandacht. Maar hebben vaak veel aan hun hoofd. Dan is het fijn als iemand even kan bijspringen.
In Zwarte Muisjes (2021) spreekt Maarten Dallinga met vrouwen die rond hun zwangerschap depressief en angstig werden, in een psychose raakten of PTSS kregen.
Heb je een vraag over Kansrijke Start? Het team van Kansrijke Start adviseurs bij Pharos staat voor je klaar.
Lees meer
Een goede start is geen vanzelfsprekendheid. Kansrijke Start zet in op het tijdig signaleren en ondersteunen van (aanstaande) gezinnen in kwetsbare situaties, door samenwerking tussen professionals en het netwerk rondom het gezin.
Lees meer
Lees hier hoe VWS de structurele aanpak Kansrijke Start vormgeeft. Van de tien uitgangspunten en actieagenda 2026-2030 tot bestuurlijke afspraken, samenwerking met gemeenten en financiële middelen.
Lees meer
In Delft werken zorg en welzijn samen aan een kansrijke start. Met vaste begeleiding, vroegsignalering en ouderbetrokkenheid groeit de coalitie uit tot een sterke beweging.
Lees meer
Aisha heeft een vorm van autisme. Tijdens haar zwangerschap liep haar relatie stuk, ze had geen inkomen en ze voelde zich onzeker over het aankomende ouderschap.
Lees meer